Khẳng định rằng Iran đang trên con đường trở thành trung tâm quyền lực thứ tư của thế giới, bên cạnh Mỹ, Trung Quốc và Nga, là một viễn cảnh rùng rợn về một trật tự toàn cầu mới đang hình thành từ đống đổ nát của một chiến dịch ném bom thất bại. Nhận định này đến từ Giáo sư Robert Pape, một chiến lược gia quân sự đã dành hơn hai thập kỷ mô phỏng một cuộc xung đột Mỹ-Iran và những dự đoán của ông trùng khớp một cách đáng lo ngại với các sự kiện gần đây. Ông lập luận rằng bất chấp sức mạnh không quân áp đảo của Mỹ, chiến lược ném bom đã phản tác dụng; nó không phá hủy được kho dự trữ uranium được chôn sâu hay kho vũ khí máy bay không người lái và tên lửa của Iran, mà ngược lại còn đoàn kết nhân dân và chế độ Iran chống lại mối đe dọa sinh tồn. Hơn nữa, việc Iran kiểm soát Eo biển Hormuz mang lại cho nước này đòn bẩy địa chính trị to lớn, cho phép họ làm rạn nứt các liên minh và buộc các quốc gia phụ thuộc năng lượng như Ấn Độ và Nhật Bản phải xem xét lại liên minh với Mỹ.

Pape phác thảo một “bẫy leo thang” ảm đạm với bốn giai đoạn, ba giai đoạn đầu đã diễn ra: đợt không kích ban đầu của Mỹ/Israel, cuộc trả đũa của Iran bằng cách chiếm giữ Eo biển Hormuz, và bước tiến tới lựa chọn một cuộc chiến tranh trên bộ. Thế giới hiện đang ở ngã ba giữa giai đoạn ba – một cuộc xâm lược trên bộ kéo dài và đẫm máu để chiếm các mỏ dầu và uranium – và giai đoạn bốn, nơi Iran củng cố vị thế bá chủ khu vực với khả năng hạt nhân. Ông chỉ trích vai trò của Israel như một “kẻ phá hoại ngoại giao,” liên tục ám sát các nhà đàm phán Iran và phá hoại các thỏa thuận tiềm năng, điều này đã đẩy Mỹ vào thế bí. Trong khi đó, theo phân tích của Pape, tuyên bố diệt chủng và cách ra quyết định hỗn loạn của Tổng thống Trump đã làm suy yếu vị thế toàn cầu của Mỹ, làm tê liệt NATO và thúc đẩy mong muốn sở hữu chất răn đe hạt nhân của Iran.

Cái giá về nhân mạng tạo thành một dòng chảy ngầm đáng suy ngẫm bên cạnh các phân tích chiến lược. Pape chi tiết hóa việc nhắm mục tiêu vào lưới điện của Iran có thể dẫn đến nạn đói và dịch bệnh hàng loạt, làm giảm đáng kể tuổi thọ của hàng triệu người. 92 triệu thường dân Iran, bao gồm cả phong trào dân chủ, hiện bị kẹt giữa một chế độ mà họ có thể phản đối và một mối đe dọa bên ngoài muốn tiêu diệt nền văn minh của họ, đẩy họ về phía sự đoàn kết dân tộc chủ nghĩa. Điều rút ra cuối cùng là một vòng xoáy của các thái cực bất ổn, nơi việc thiếu một giải pháp quân sự khả thi chỉ để lại những lựa chọn tồi tệ: một cuộc chiến tranh trên bộ tàn khốc hoặc một sự dịch chuyển địa chấn trong cán cân quyền lực toàn cầu, trao quyền cho một khối đối địch gồm Iran, Nga và Trung Quốc kiểm soát một phần ba nguồn cung dầu mỏ của thế giới.

Những góc nhìn bất ngờ

• Ném bom làm kẻ thù mạnh lên: Bất chấp việc phá hủy hàng ngàn mục tiêu trên mặt đất, chiến dịch không kích đã không loại bỏ được uranium làm giàu bị chôn giấu hoặc vũ khí then chốt của Iran. Về mặt chính trị, nó đoàn kết người dân đứng sau chế độ và thúc đẩy họ vượt qua thiệt hại, cuối cùng làm tăng sức mạnh của Iran.


• Chỉ huy phân tán nhưng hiệu quả: Trái ngược với tuyên bố của Mỹ về sự hỗn loạn và lãnh đạo phân mảnh ở Iran, Pape lập luận rằng chế độ này được phân cấp chiến lược để tồn tại. Lãnh tụ Tối cao đặt ra định hướng chiến lược rõ ràng, và các mệnh lệnh được ủy quyền trước cho phép hệ thống vận hành gắn kết ngay cả khi bị tấn công.


• Thương vong có thể làm sâu sắc thêm cam kết, không làm suy yếu: Pape thách thức giả định rằng cái chết của quân nhân Mỹ trong một cuộc chiến trên bộ sẽ dẫn đến yêu cầu rút quân của công chúng. Về mặt lịch sử, những thương vong như vậy có thể tạo ra một phe phái lên tiếng, khăng khăng “hoàn thành công việc” để những người ngã xuống không chết vô ích, có khả năng kéo dài xung đột.


• Israel với vai trò kẻ phá hoại, không phải đồng minh: Israel không được trình bày như một đối tác tình báo mà là “kẻ phá hoại ngoại giao”, các cuộc tấn công độc lập của họ liên tục giết chết các nhà đàm phán Iran mà Mỹ đang tiếp xúc, do đó phá hoại các lối thoát tiềm năng và leo thang xung đột.

Những bài học thực tiễn

• Theo dõi triển khai quân, không phải tuyên bố: Để đánh giá rủi ro thực sự của một cuộc chiến trên bộ, hãy bỏ qua những lời lẽ bất ổn từ các nhà lãnh đạo và thay vào đó theo dõi sự di chuyển của lực lượng quân sự – cụ thể là xem các tàu sân bay, Thủy quân Lục chiến và phi đội có đang được rút khỏi khu vực hay đang tập hợp cho một cuộc tấn công.


• Hiểu mối liên hệ Năng lượng – Kinh tế: Nhận thức rằng các cú sốc giá dầu từ một cuộc xung đột ở Vịnh Ba Tư trực tiếp tác động đến lạm phát toàn cầu, lãi suất và ngân sách chính phủ, ảnh hưởng đến mọi thứ từ giá xăng đến dịch vụ xã hội, biến đây thành vấn đề túi tiền chứ không chỉ là chính sách đối ngoại.


• Ủng hộ xu hướng trung dung trong lựa chọn chính trị: Pape kết luận rằng việc chuyển đổi giữa các thái cực chính trị dẫn đến những dao động chính sách thảm khốc. Ông khuyên cử tri nên chủ động ủng hộ các ứng cử viên theo đường lối trung dung, ngay cả từ đảng đối lập, để phá vỡ vòng xoáy leo thang bất ổn trong chính sách đối nội và đối ngoại.


• Đánh giá “thỏa thuận” qua lăng kính quyền lực: Bất kỳ giải pháp ngoại giao tiềm năng nào cũng phải tính đến sức mạnh mới có của Iran. Một thỏa thuận khả thi có thể sẽ đòi hỏi những nhượng bộ có thể kiểm chứng từ tất cả các bên, bao gồm việc Mỹ thực thi chưa từng có việc kiềm chế quân sự đối với Israel và các cuộc thanh sát hạt nhân song phương, chứ không chỉ là những yêu cầu đơn phương với Iran.